Mae Dr Jason Webber a'i dîm ym Mhrifysgol Abertawe yn mynd i’r afael ag ymyrraeth gynnar ar gyfer canser y prostad ymosodol, gan ddatblygu prawf gwaed syml ac addawol i nodi dynion â chanser y prostad risg uchel yn gynt ac yn fwy cywir.

Canser y prostad yw’r canser sy’n cael ei ganfod amlaf ymhlith dynion yn y DU, gyda dros 50,000 o achosion newydd bob blwyddyn. Er bod llawer o ganserau’r brostad yn tyfu’n araf ac efallai byth yn achosi niwed, mae cyfran sylweddol yn llawer mwy ymosodol – ac mae ymyrraeth gynnar yn hanfodol.

Mae offer diagnostig cyfredol, gan gynnwys profion Antigen Penodol i Brostad (PSA) a delweddu, yn ddefnyddiol iawn ond ymhell o fod yn berffaith. Gallant fethu ffurfiau mwy ymosodol o'r clefyd neu arwain at or-drin canserau na fyddant byth yn peryglu bywyd. I gleifion a chlinigwyr, mae gwahaniaethu rhwng canserau risg isel a chanserau ymosodol yn fater hollbwysig ond heb ei ddatrys ym maes gofal canser y prostad.

Gyda chyllid gan Gyfrif Cyflymu Effaith y Cyngor Ymchwil Feddygol, mae ymchwil Dr Webber yn canolbwyntio ar greu prawf diagnostig newydd sy'n defnyddio sampl bach o waed i ganfod biofarcwyr bach a elwir yn fesiglau allgellog (EVs). Mae’r gronynnau microsgopig hyn yn cael eu rhyddhau gan gelloedd canser y brostad ac yn mynd i mewn i’r llif gwaed, gan gario gwybodaeth foleciwlaidd am ymddygiad y tiwmor.

Trwy ynysu a dadansoddi'r fesiglau hyn, gall tîm Dr Webber nodi llofnodion moleciwlaidd sy'n gysylltiedig yn benodol â chlefyd ymosodol. Y canlyniad: prawf lleiaf ymwthiol a allai naill ai gryfhau casgliadau diagnosteg bresennol neu, mewn llawer o achosion, nodi canserau peryglus yn gynharach na'r dulliau presennol.

Un o gryfderau allweddol y dull hwn yw ei allu i ychwanegu hyder at ddiagnosis. Ar gyfer cleifion â chanlyniadau profion amwys neu'r rhai sydd dan wyliadwriaeth weithredol, gallai'r prawf gwaed EVs ddod â'r fantol - gan helpu clinigwyr i benderfynu pwy sydd angen triniaeth frys a phwy all osgoi ymyriadau diangen yn ddiogel.

Mae'r prawf yn dal i gael ei ddatblygu, ond mae canlyniadau cynnar yn addawol. Mae'r tîm wedi llwyddo i nodi marcwyr EVs sy'n gysylltiedig â chanser y prostad ymosodol mewn samplau clinigol. Mae'r camau nesaf yn cynnwys mireinio'r prawf ar gyfer defnydd clinigol ehangach, ei ddilysu ar draws grwpiau mwy o gleifion, a gweithio tuag at dreialon clinigol posibl.

Os yw'n llwyddiannus, gallai'r gwaith hwn leihau baich canser y prostad yn sylweddol drwy:

• Gyflymu adnabod cleifion risg-uchel;
• Leihau triniaeth diangen a'u sgil-effeithiau;
• Wella canlyniadau cleifion drwy ymyrraeth amserol.

Mae’r prosiect hwn yn ymgorffori cenhadaeth y Rhwydwaith Cenedlaethol ar gyfer Arloesedd Chwaraeon ac Iechyd: cefnogi ymchwil flaengar sy’n trosi’n effaith go iawn ar iechyd. Drwy ganolbwyntio ar ddiagnosteg anfewnwthiol, fanwl gywir, mae’r ymchwil hwn ar fin ailddiffinio sut rydym yn ymdrin â gofal canser y prostad yn y DU a thu hwnt.